Stiropor ide u prošlost zahvaljujući srbijanskim naučnicima

Kuhan vino i topla supa u čaši od stiropora ili dodatna zaštita za bijelu tehniku ili laptop, da se ne ošteti u kombiju prilikom dostave – mogli bi da odu na smetljište, ali ovog puta istorije, zahvaljujući pronalazačima iz Srbije koji su mu našli prirodnu zamjenu.

„Biosporin je ekološka, zelena i biorazgradiva zamjena za stiropor”, kaže za BBC na srpskom Nikola Stanojević, generalni menadžer i suosnivač startap kompanije Vajt Lemur (White Lemur) iz Beograda.

Napravljen je od poljoprivrednog otpada i posebne vrste gljive koju su „razvili i proizveli” u laboratoriji, gde se takođe odvija proces uzgajanja i kloniranja – stvaranja njenih identičnih kopija.

Kompanija je prije tri godine pokrenula projekat SOMA koji se bavi biotehnološkim razvojem.

U okviru ovog projekta su razvili „biorazgradivi stiropor

Za sada su od biosporina napravili nekoliko vrsta sekundarne zaštitne ambalaže za lomljive proizvodnje, a rade i na razvoju „opreme za jogu”.

Nekoliko dana prije ulaska u 2021. godinu, biosporin im je donio nagradu za najbolju inovaciju u 2020. na takmičenju u organizaciji Ministarstva prosvjete, nauke i tehnološkog razvoja.

Kompanija Vajt Lemur pored proizvodnje i razvoja novih biotehnoloških proizvoda, pruža i poslovne savjete i usluge u cirkularnoj ekonomiji – oblasti koja spaja ekonomiju i sistem upravljanja otpadom.

Kako je sve počelo?

Tokom rada na Imuninu – preparatu za jačenje imuniteta, čiji je glavni sastojak gljiva iz roda ganoderma, pronalazači su došli do zaključka da ona može da posluži i drugoj svrsi.

„U toku uzgoja te gljive smo eksperimentima shvatili da ona može pod određenim uslovima i sa nekim stimulusima – podstrekačima, da formira materijal koji ima slične karakteristike strioporu”, objašnjava Stanojević.

Uzorke gljiva su uzimali iz šuma Srbije.

„U laboratoriji smo klonirali primjerak za koji smo smatrali da ima najveći potencijal da stvori najbolji materijal i od nje proizvodimo tečnost kojom u suštini stvaramo materijal”, dodaje molekularni biolog.

Drugi osnovni sastojak biosporina je poljoprivredni ili komunalni otpad bogat organskim materijama – ligninom i celulozom.

Otpad je prvenstveno od drveta – piljevine i trine, zatim od slame, sijena i oklasaka kukuruza, ali su eksperimentisali i sa kokosovim tresetom.

Proces proizvodnje počinje tako što se poljoprivredni otpad mehanički obradi i usitni, zatim steriliše i navlaži, te naposljetku „zarazi” gljivom koja je u tečnom obliku.

Dobijena smjesa se potom utisne u kalup gde se gljiva razvija i raste.

Ona, kaže Stanojević, zapravo „jede poljoprivredni otpad” i to traje sve dok ne učvrsne i ne dobije željeni oblik.

Taj proces omogućuje hitin – stukturna jedinica gljiva, zahvaljujući kome komadi ostaju djelimično povezani, pa se tako prilikom lomljenja stvaraju sitne pukotine, ali on i dalje ostaje povezan.

Biosporin pripada istoj klasi materijala kao i drvo, guma, palmin list, bambus i ostalo.

„Ta klasa materijala postoji, međutim biosporin je novi materijal u toj grupi, jer se proizvodi od vrste gljive koja je autentična, i njegov sastav sirovina je jedinstven”, objašnjava Stanojević.

Jedinstvena gljiva koja je njegov glavni sastojak onemogućava im da „sertifikuju i kvalifikuju” proizvod za upotrebu u „direktnom kontaktu sa hranom”.

Biorazgradiv, negoriv i delimično hidrofoban

Iako su biosporin otkrili već na početku poslovanja kompanije, prvi proizvodi spremni da budu plasirani na tržište nastali su tri godine kasnije.

Razlozi su, između ostalih, mnogobrojna testiranja i eksperimenti.

Biosporin je prvo testiran na Poljoprivrednom fakultetu u Beogradu gde je pokazano da materijal prilikom raspadanja proizvodi organsko đubrivo, ne ostavljajući čvrst ostatak.

„Suštinski kao da se topi, posredstvom bakterija iz zemlje i proizvodi organske soli koje obogaćuju to zemljište”, tvrdi Stanojević.

U prirodnim uslovima se raspada od tri do šest mjeseci.

Saradnju su ostvarili i sa Tehnološko-metalurškim fakultetom (TMF), gde su dobili potvrdu da biosporin pripada klasi A0, odnosno da je negoriv – za razliku od stiropora koji brzo sagorjeva.

Može da izdrži temperaturu do 400 stepeni.

Tim sa TMF-a je radio i na raznim premazima od „bioobnovljivih izvora i recikliranih materija”, ne bi li poboljšao pojedina svojstva biosporina, poput hidrofobnosti – sposobnosti materijala da se odupire vodi.

Biosporin je trenutno djelimično hidrofoban, pa kada je kratko u dodiru sa vodom, uspjeva da je odbaci.

Međutim, ako je duži vremenski period u vodi ili izložen vlagi, onda počinje da upija vodu.

Sedam pitanja i odgovora o plastici koju svakodnevno koristimo

„Proizvod je 100 odsto biorazgradiv i od biosirovina – ušteda na proizvodima iz petrohemije, što znači zaštita životne sredine, a prati i trendove zelene ekonomije”, kaže za BBC na srpskom Tihomir Kovačević, nekadašnji istraživač saradnik u Inovacionom centru TMF.

Kovačević koji je bio deo TMF tima na takmičenju, danas je načelnik odsjeka za energetske materijale Tehnikum Barič pri Vojnotehničkom institutu, gde su takođe rađena neka ispitivanja, koja za sada, kaže, daju dobre rezultate po pitanju otpornosti biosporina na vodu.

Ukoliko uspiju u nameri da osposobe biosporin da u potpunosti odbacuje vodu, planiraju da ga na tržištu ponude kao zamjenu za stiropor kod izolacije kuća i zgrada.

Ekološki motivi su, kažu iz kompanije, takođe bili važni u ideji da biosporin postane odgovarajuća zamjena za stiropor.

Kada su ozbiljnije pristupili istraživanju i eksperimentima uvidjeli su da „stiropor postaje veliki problem”.

„Što zbog prisustva mikroplastike i zagađenja spaljivanjem, što zbog poskupljenja petrohemikalija, ali prije svega što će stiropor od 2021. godine biti zabranjen za upotrebu za jednokratna pakovanja”, navodi Stanojević.